मैले उद्यमीका रुपमा आफ्नो यात्रा सुरु गर्दा म सानो देशको सानो मान्छे थिएँ, तर सपना भने निकै ठूला थिए। उमेरसँगै मेरा सपना र संसारभर फैलिने व्यापारिक साम्राज्य निर्माण गर्ने भोक अझै ठूलो हुँदै गयो। मलाई पैसा वा नाफाको लोभ थिएन- मलाई त खोजीको रोमाञ्च मन पर्थ्यो। अन्तहीन रणनीति बनाउने, अरूभन्दा एक कदम अगाडि रहने चुनौती, र आफ्नो प्यादालाई कसैको घोडासँग जुधाउने खेलले मलाई सधैँ आकर्षित गरिरह्यो।
म त्यस्तो परिवारबाट आएको हुँ, जहाँ व्यापार सुक्दा आफ्ना पुर्खाहरूले आफ्नो जन्मथलो छाडेर अवसरको खोजीमा भारतीय उपमहाद्वीपभर फैलिएका थिए- जहाँ गोरु गाडा पनि नपुगेका ठाउँसम्म पुगेका थिए। त्यही खोजी र जोखिम उठाउने चाहना मेरो नसानसामा बगेको थियो- अरूले हिम्मत नगरेका क्षेत्रमा प्रवेश गर्ने, ‘प्रवेश निषेध’ लेखिएको पर्खाल चढ्ने।
मलाई 'असम्भव' भन्ने शब्द मन पर्दैनथ्यो। र सीजी ग्लोबललाई अरूले नपुगेका ठाउँसम्म पुर्याउने अठोट थियो। विस्तार गर्ने मेरो निर्णय आधुनिक व्यापार विस्तारका सबै परिभाषामा फिट हुन्थ्यो। चौधरी ग्रुप स्थिरजस्तै भएको थियो। अब हामीलाई बढ्न, आम्दानी र नाफा बढाउन नयाँ क्षेत्र विस्तार गर्नु आवश्यक थियो। नयाँ शाखा खोल्नु, अन्य कम्पनीसँग सहकार्य गर्नु, नयाँ उत्पादन र सेवा ल्याउनु अब विकल्प होइन, आवश्यकता थियो। नत्र हामी जडतामा फस्ने थियौँ।
विकासलाई गति दिन मैले विभिन्न क्षेत्र खोज्न थालेँ। त्यसमध्ये एक थियो दूरसञ्चार क्षेत्र। सन् १९७३ मा अमेरिकामा पहिलो मोबाइल फोन सफल रूपमा सञ्चालन भएको एक दशकपछि, सन् १९८० को सुरुवातमा नेपालमा पनि मोबाइल चर्चा हुन थाल्यो। 'मोबाइल आउँदैछन्! मोबाइल आउँदैछन्!' भन्दै काठमाडौंका चहलपहल गर्नेहरू उत्साहित हुन्थे।
जापान र सिंगापुरमा बारम्बार यात्रा गर्ने भएकाले मेरो मोबाइलप्रतिको अनुभव त्यतिबेलाका मन्त्रालय वा दूरसञ्चार कार्यालयका कर्मचारीभन्दा धेरै थियो होला। तर प्रविधि र बजार दुवै हिसाबले दूरसञ्चारबारे मेरो ज्ञान न्यून थियो। तैपनि नयाँ क्षेत्रमा प्रवेश गर्ने रोमाञ्च थियो। म सधैं नयाँ अवसर खोज्ने युवा थिएँ। मेरो सोच स्पष्ट थियो- अरूले गर्न सक्छन् भने हामी किन सक्दैनौँ?
मैले प्रविधिको गहिराइमा पस्न खोजिनँस त्यो प्राविधिकहरूको क्षेत्र थियो। म त सम्भाव्यता अध्ययन गर्न र नेपालमा मोबाइल सेवाको बजार छ कि छैन भनेर बुझ्न चाहन्थेँ।
मैले पशुपति बिस्कुटका आफ्नो टोलीलाई काममा लगाएँ। त्यो गलत निर्णय थियो। बिस्कुट कारखानाका कर्मचारीलाई दूरसञ्चार बजारको कामकाज के थाहारु उनीहरूले दिएको प्रतिवेदन त्रुटिपूर्ण थियो, जुन कुरा मैले पछि मात्र बुझेँ। उनीहरूले भने- नेपालका जम्मा १ प्रतिशत मानिस मात्र सम्भावित ग्राहक हुन्, करिब १.५ लाख। यो संख्या व्यवसाय चलाउन आवश्यक न्यूनतम स्तरभन्दा धेरै कम थियो। मलाई यो हिसाबले व्यवसायिक अर्थ राख्दैनजस्तो लाग्यो र मैले चासो छाडेँ।
त्यो गलत मूल्यांकनमा आधारित निर्णय थियो। आज विश्वभर दूरसञ्चार पहुँच करिब ५ अर्बभन्दा बढी छ। केही वर्षपछि फेरि नेपालमा मोबाइल अपरेटरलाई अनुमति दिइने हल्ला चल्यो। यसपटक मैले विषयलाई गम्भीरतापूर्वक लिएँ र बलियो साझेदार खोज्न थालेँ।
मैले दिल्लीस्थित भारतीय कम्पनी उषा इन्टरनेशनलसँग सम्पर्क गरेँ। जसले रुसी साझेदारसँग भारतमा दूरसञ्चार क्षेत्रमा प्रवेश गर्ने प्रयास गरिरहेको थियो। मैले कम्पनीका सहमालिक अनिल रायसँग कुरा गरेँ। उनी नेपालमा संयुक्त लगानीका लागि तयार भए। तर नेपाल र भारत दुवैतर्फ केही प्रगति भएन। उषाले भारतमा स्थान बनाउन सकेन र अन्ततः अन्य क्षेत्रमा लाग्यो। नेपालमा पनि कथा उस्तै रह्यो।
केही वर्ष बिते। सन् १९९७ मा सरकारले अन्ततः नेपाल दूरसञ्चार ऐन जारी गर्यो। त्यसले दूरसञ्चार सेवालाई भरपर्दो र सहज बनाउन, निजी क्षेत्रलाई संलग्न गराउन र सेवा नियमित तथा व्यवस्थित गर्न कानुनी आधार दियो। यसले नेपालमा दूरसञ्चार उद्योगलाई गति दियो।
नीति बनेपछि सरकारले मोबाइल अपरेटरका लागि बोलपत्र आह्वान गर्यो।
मैले फेरि आवेदन दिएँ। यसपटक मलाई बलियो संयुक्त साझेदार चाहिएको थियो। म मरुतीका अध्यक्ष आर.सी. भार्गवसँग पुगेँ। जो ताज एसिया बोर्ड सदस्य पनि थिएँ। परिवारका घनिष्ठ मित्र। उनले मलाई भारती टेलिकमका मित्तल परिवारसँग भेट गराइदिने बताए।
त्यसपछि राकेश मित्तलसँग भेट भयो। छलफल सुरु भयो। पेशेवर र गहिरा वार्ताहरू भए। अन्ततः उनीहरूले चासो देखाए। तर एउटा सर्त थियो- ५१ प्रतिशत हिस्सा उनीहरूको।
मैले अस्वीकार गरेँ। 'यो मेरो देश हो। म किन अल्पमत साझेदार बन्ने?' उनीहरूले अल्पमत सुरक्षासहित विभिन्न प्रस्ताव दिए। तर म अडिग रहेँ। अन्ततः सम्झौता टुट्यो। पछाडि फर्केर हेर्दा त्यो गल्ती थियो। हामीले ठूलो अवसर गुमायौँ।
सन् २००४ मा डा. बीके मोदीले स्पाइस नेपाल प्रालि स्थापना गरी नेपालको पहिलो मोबाइल सेवा सुरु गरे। पछि स्वामित्व परिवर्तन हुँदै ‘मेरो मोबाइल’ ब्रान्ड जन्मियो। सरकारले पाँच वर्षका लागि नयाँ कम्पनी प्रवेशमा प्रतिबन्ध लगायो। प्रतिस्पर्धा नभएकाले ‘मेरो मोबाइल’ सफल भयो। तीन वर्षमै मालिकहरूले २५० मिलियन डलरमा स्विडिस कम्पनी टेलिया सोनेरालाई हिस्सेदारी बेचे। नाम परिवर्तन भएर ‘एनसेल’ बन्यो।
पाँच वर्षपछि प्रतिबन्ध हट्यो। त्यतिबेला म दूरसञ्चार क्षेत्रको सम्भावना राम्ररी बुझिसकेको थिएँ- यो साँच्चै ठूलो आम्दानीको क्षेत्र थियो। प्रतिबन्ध हट्नेबित्तिकै हामीले फेरि आवेदन दियौँ।
प्रतिबन्ध हटेपछि हामीले तुरुन्तै आवेदन दियौँ। यसपटक म पहिलेभन्दा धेरै सजग, अनुभवी र तयार थिएँ। विगतका गल्तीहरूले मलाई धैर्य र रणनीतिक सोच सिकाइसकेका थिए। अब म केवल अवसरको रोमाञ्चले होइन, गहिरो अध्ययन र दीर्घकालीन दृष्टिकोणले अघि बढिरहेको थिएँ।
दूरसञ्चार क्षेत्र केवल सेवा व्यवसाय मात्र रहेनस यो त देशको आर्थिक, सामाजिक र डिजिटल रूपान्तरणको मेरुदण्ड बन्दै थियो। मोबाइल फोन अब विलासिता होइन, आवश्यकता भइसकेको थियो। ग्रामीण बस्तीदेखि सहरसम्म सञ्चार पहुँच विस्तार हुँदै थियो। मलाई स्पष्ट भयो- यदि हामीले सही समय, सही साझेदार र सही रणनीति रोज्यौँ भने, हामी यस क्षेत्रमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छौँ।
विगतमा मैले साझेदारीको सर्तमा अडान लिँदा ठूलो अवसर गुमाएको थिएँ। तर त्यो अनुभवले मलाई एउटा कुरा सिकायो-व्यवसायमा अहंकारभन्दा दूरदृष्टि ठूलो हुन्छ। कहिलेकाहीँ नियन्त्रणभन्दा सहकार्य महत्त्वपूर्ण हुन्छ। समयले मलाई लचिलो हुन सिकायो।
यसबीच दूरसञ्चार क्षेत्रमा विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धा तीव्र हुँदै गइरहेको थियो। प्रविधि तीव्र गतिमा परिवर्तन हुँदै थियो- २जीबाट ३जी, ४जी हुँदै डेटा क्रान्ति सुरु भइसकेको थियो। नेपाल पनि विस्तारै डिजिटल युगतर्फ पाइला चाल्दै थियो। इन्टरनेट सेवा, मोबाइल बैंकिङ, डिजिटल कारोबार- यी सबै भविष्यका संकेत थिए।
हामीले आफ्नो रणनीति पुनः परिभाषित गर्यौँ। यदि प्रत्यक्ष मोबाइल अपरेटर बन्न नसके पनि, डिजिटल इकोसिस्टमको कुनै न कुनै महत्वपूर्ण कडी बन्न सकिन्छ भन्ने सोच आयो। त्यही सोचले पछि इन्टरनेट सेवा प्रदायकको रुपमा प्रवेश गर्ने ढोका खोल्यो। यसपटक हामीले विगतबाट पाठ सिकेर प्राविधिक साझेदारी, बजार अध्ययन र नीतिगत तयारीमा विशेष ध्यान दियौँ।
जीवनमा असफलता अन्त्य होइन- त्यो तयारी हो। दूरसञ्चार क्षेत्रमा मेरो पहिलो प्रयास अधुरो रह्यो, दोस्रो प्रयास टुट्यो, तेस्रो अवसर हातबाट फुत्कियो। तर प्रत्येक असफलताले मलाई भविष्यका लागि तयार बनायो।
व्यवसाय भनेको दौड मात्र होइन, धैर्यको खेल पनि हो। कहिलेकाहीँ तपाईं सुरुमा हार्नुहुन्छ, तर अन्ततः ठूलो खेल जित्न सक्नुहुन्छ। मैले सिकेको सबैभन्दा ठूलो पाठ यही हो- अवसर ढिलो आउन सक्छ, तर तयार व्यक्ति कहिल्यै हार्दैन।
त्यसपछि हाम्रो यात्रा केवल लाइसेन्स पाउने वा नपाउने कुरामा सीमित रहेन। म बुझिसकेको थिएँ- दूरसञ्चार भनेको केवल सिम कार्ड बेच्ने व्यवसाय होइन, यो प्रविधि, पूँजी, नियामक संरचना र दीर्घकालीन धैर्यको खेल हो।
जब प्रतिबन्ध हट्यो, हामीले फेरि आवेदन दियौं। यसपटक प्रतिस्पर्धा कडा थियो। बजारमा एनसेल बलियो रुपमा स्थापित भइसकेको थियो, नेपाल टेलिकम सरकारी संरचनासहित अघि बढिरहेको थियो। नयाँ प्रवेशकर्ताका लागि ठाउँ थियो, तर सजिलो थिएन।
मलाई अब स्पष्ट देखिन्थ्यो- मोबाइल अपरेटर बन्नु मात्र अन्तिम लक्ष्य होइन, डिजिटल इकोसिस्टम निर्माण गर्नु ठूलो खेल हो। संसार डेटा- आधारित अर्थतन्त्रतर्फ गइरहेको थियो। भविष्य भ्वाइसमा होइन, डेटामा थियो। त्यसैले हाम्रो सोच पनि विस्तारै परिवर्तन हुँदै गयो।
यस अवधिमा मैले एउटा कुरा गहिरोसँग महसुस गरेँ- कुनै क्षेत्रमा ढिलो प्रवेश गर्दा कहिलेकाहीँ तपाईंले पहिलाका गल्ती दोहोर्याउनु पर्दैन। तपाईं अरूका सफलताबाट सिक्न सक्नुहुन्छ। एनसेलले बजार बनाइसकेको थियो। उपभोक्ताको व्यवहार परिवर्तन भइसकेको थियो। मोबाइल फोन अब विलासिता होइन, आवश्यकता थियो।
हामीले डिजिटल पूर्वाधार, इन्टरनेट सेवा, ब्रडब्यान्ड विस्तार जस्ता क्षेत्रमा ध्यान दिन थाल्यौँ। इन्टरनेट सेवा प्रदायकको रूपमा प्रवेश गर्दा हामीले प्रविधिमा बलियो साझेदारी रोज्यौं। विगतमा मित्तलहरूसँग छुटेको सम्बन्ध फेरि पुनर्जीवित भयो। समयले फेरि भेट गरायो। जीवनमा सम्बन्ध कहिल्यै पूर्ण रुपमा टुट्दैनन्- सही समयको प्रतीक्षा मात्र हुन्छ।
निरवानले सुनील मित्तललाई आफ्नो दूरसञ्चार गुरु मान्छन्। त्यो सम्बन्ध केवल व्यवसायिक होइन, पारिवारिक विश्वासमा आधारित थियो। एक समय ५१ प्रतिशत हिस्साको विवादमा टुटेको संवाद वर्षौंपछि विश्वास र सहकार्यमा रूपान्तरण भयो। यही व्यवसायको सौन्दर्य हो- आजको प्रतिस्पर्धी भोलिको साझेदार हुन सक्छ।
अब मेरो सोच बदलिएको थियो। सुरुमा म “कन्ट्रोल” खोज्थें, पछि मैले “सहकार्य”को शक्ति बुझेँ। सुरुमा म ५०/५० साझेदारीमा गर्व गर्थें, पछि बुझेँ- ठूलो खेल जित्न कहिलेकाहीँ सानो हिस्सा पनि पर्याप्त हुन्छ, यदि दृष्टि ठूलो छ भने।
दूरसञ्चार क्षेत्रमा मेरो प्रारम्भिक असफलताले मलाई दुई ठूला पाठ सिकायो:
पहिलो: गलत टोलीबाट गलत अध्ययन गराउनु घातक हुन्छ।
दोस्रो: कहिलेकाहीँ अहंकार अवसरभन्दा महँगो पर्छ।
तर ती असफलताहरूले मेरो उद्यमशीलता कमजोर बनाएनन्। बरु अझ परिपक्व बनाए। मैले बुझेँ- व्यवसाय केवल लाइसेन्स जित्ने खेल होइनस यो समय, सम्बन्ध, धैर्य र दृष्टिको संयोजन हो। अन्ततः मैले के महसुस गरेँ भने, जीवनमा कुनै पनि अध्याय पूर्ण रुपमा बन्द हुँदैन। यदि तपाईं निरन्तर सिकिरहनुहुन्छ भने, हराएको अवसर पनि कुनै न कुनै रुपले फर्केर आउँछ- शायद फरक ढाँचामा, फरक समयरेखामा, तर अझै परिपक्व रुपमा।
अन्ततः मैले जीवन र व्यवसाय दुवैबारे एउटा गहिरो सत्य बुझेँ- हरेक जित लाइसेन्स जित्नु हुँदैन, हरेक हार अन्तिम हार हुँदैन।
दूरसञ्चार क्षेत्रमा मेरो यात्रा सीधा र सरल थिएन। सुरुवातमा गलत अध्ययन, त्यसपछि साझेदारी टुट्नु, पाँच वर्षको प्रतिबन्ध, अरूले बजार कब्जा गर्नु- यी सबै घटनाले मलाई धेरै पटक रोक्यो। तर हरेक अवरोधले मेरो सोच परिपक्व बनायो।
मैले सिकेँ- व्यवसायमा समय सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो। कहिलेकाहीँ तपाईं धेरै छिटो हुनुहुन्छ। कहिलेकाहीँ धेरै ढिलो। तर यदि तपाईं सिकिरहनुहुन्छ भने, सही समय आएपछि तपाईं तयार हुनुहुन्छ।
मोबाइल अपरेटर बन्ने मेरो पहिलो सपना अधुरो रह्यो। तर डिजिटल संसारमा प्रवेश गर्ने हाम्रो यात्रा त्यहीँबाट सुरु भयो। हामीले बुझ्यौँ- सञ्चार भनेको केवल टावर र सिम कार्ड होइन, यो कनेक्टिभिटी हो, डेटा हो, भविष्य हो।
आज पछाडि फर्केर हेर्दा मलाई पश्चात्तापभन्दा अनुभव ठूलो लाग्छ। यदि मैले पहिलो प्रतिवेदनलाई अन्धाधुन्ध विश्वास नगरेको भए, यदि मैले ५१ प्रतिशतको सर्त स्वीकार गरेको भए- शायद कथा फरक हुन्थ्यो। तर त्यसो भएको भए म आजको म नबन्थेँ।
व्यवसायमा सबैभन्दा ठूलो पूँजी पैसा होइन- अनुभव, सम्बन्ध र दृष्टि हो।
मैले 'असम्भव' शब्द मन नपर्ने मान्छे हुँ भनेर सधैँ भनेको छु। आज पनि त्यही विश्वास छ। बाटो घुमाउरो हुन सक्छ। अवसर ढिला आउन सक्छ। तर, यदि भोक जिउँदो छ भने यात्रा कहिल्यै सकिँदैन।
अन्त्यमा, यो केवल दूरसञ्चारको कथा होइन। यो धैर्यको कथा हो। यो अहंकारबाट विनम्रतासम्मको यात्रा हो। यो हारबाट सिकेर फेरि उठ्ने साहसको कथा हो। व्यवसाय एउटा शतरञ्ज जस्तै हो। कहिलेकाहीँ तपाईंको प्यादा हराउँछ, कहिलेकाहीँ रानी। तर खेल तबसम्म सकिँदैन, जबसम्म तपाईंले चाल चल्न छोड्नुहुन्न।
विनोद चौधरीको हालै प्रकाशित ‘मेड इन नेपाल’ पुस्तकबाट।
